Σχολικός εκφοβισμός: Πώς ξεκίνησαν όλα;

Share Post

Share on facebook
Share on linkedin
Share on twitter
Share on email
bullying_school

Γράφει η Μπάλλου Βασιλική,  Ψυχολόγος BSc

Έχει τελικά το bullying ιστορία;

Εν έτει 2021, ο σχολικός εκφοβισμός έχει χτυπήσει την πόρτα όλων μας με άμεσο ή έμμεσο τρόπο. Ακόμη κι αν δεν έχουμε γίνει οι ίδιοι θύτες ή αποδέκτες σχετικών πράξεων, σίγουρα έχουμε πληροφορηθεί για παρεμφερή περιστατικά από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης ή και γνωρίσει κάποιο παιδί, που παραπονιέται έντονα για τη συμπεριφορά των συμμαθητών του. Δεν είμαστε λίγοι, άλλωστε, όσοι κάνουμε λόγο για έξαρση του εν λόγω φαινομένου μιλώντας για μάστιγα της σύγχρονης κουλτούρας. Ισχύει, όμως, πώς σκλήραναν απότομα τα παιδιά κι άρχισαν αιφνιδίως να πληγώνουν όμοιά τους; Κι αν όχι, πότε ξεκίνησε αυτή η επικίνδυνη κούρσα για τα σχολικά προαύλια; Πότε γεννήθηκε, εν τέλει, το πλέον πασίγνωστο bullying;

Αν ξεκινήσουμε διερευνώντας την έννοια της επιθετικότητας και της βίαιης συμπεριφοράς ευρύτερα – ανεξαρτήτως σχολικού πλαισίου, μπορούμε να πούμε πώς η έναρξή τους συμπίπτει με εκείνη του ανθρώπινου είδους. Πράγματι, κατά τους πρώτους   αιώνες   ζωής,   οι   κίνδυνοι ήταν πολλοστοί και οι άμυνες ελάχιστες, επομένως, οι πρόγονοί μας δεν θα μπορούσαν να επιβιώσουν δίχως τα εγγενή επιθετικά ένστικτα, που συχνά κατηύθυναν τη δράση τους. Αν κανείς μπει στον κόπο να διαβάσει αποσπάσματα της Παλαιάς Διαθήκης, θα διαπιστώσει πώς και η Βίβλος είναι γεμάτη με αναφορές εκφοβισμού, ακόμη και μεταξύ μελών της ίδιας οικογένειας.

Μια σύντομη ανασκόπηση της ιστορίας και της λογοτεχνίας επιβεβαιώνει πώς τα πράγματα δεν άλλαξαν ιδιαίτερα με την πάροδο του χρόνου. Στον γνωστό σε όλους μας «Όλιβερ Τουίστ», ο πρωταγωνιστής γίνεται δέκτης των βίαιων πράξεων των συνομηλίκων του. Λίγο  αργότερα,  το  1857,  ο  συγγραφέας  Thomas  Hughes  εκδίδει  το μυθιστόρημα «Thomas Browns Schooldays», το οποίο βασίζεται στις εμπειρίες του ιδίου και δείχνει πώς ο εκφοβισμός είχε αναγνωριστεί ανεπίσημα στην Αγγλία, ωστόσο, αποτελούσε απλώς μια ανάρμοστη συμπεριφορά των μαθητών. Το 1885, στο King’s School του Cambridge, ένα αγόρι πεθαίνει ως αποτέλεσμα εκφοβισμού από μια μεγάλη ομάδα συμμαθητών του, όμως, το συμβούλιο των καθηγητών κρατά ουδέτερη στάση.

Αν πάλι, θεωρήσουμε πώς τα ανωτέρω περιστατικά είναι πολύ μακρινά για εμάς, αρκεί μια ερώτηση στους γονείς ή τους παππούδες μας, για να εξακριβώσουμε πώς ο εκφοβισμός από ομότιμους υπήρχε από τότε που υπήρχαν σχολεία – ή και πολύ νωρίτερα – ωστόσο, κρυβόταν πίσω από κανονιστικά πρότυπα, που τον θεωρούσαν φυσιολογικό μέρος της παιδικής ανάπτυξης, ώστε το άτομο να μάθει να αντιμετωπίσει δύσκολους ανθρώπους στην μετέπειτα πορεία του.

Η πρώτη εξαίρεση στην επικρατούσα σιωπή λαμβάνει χώρα στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και παίρνει τη φωνή ενός Νορβηγού καθηγητή Ψυχολογίας από το Πανεπιστήμιο του Bergen. Ο Olweus Dan, θέλοντας να βοηθήσει κάθε παιδί να νιώθει ασφαλές πηγαίνοντας στο σχολείο του, αρχίζει την πρώτη συστηματική μελέτη για το bullying, η οποία καταδεικνύει -με αριθμούς πλέον- πώς ο σχολικός εκφοβισμός αποτελεί πραγματικό πρόβλημα για τα νορβηγικά σχολεία. Τα αποτελέσματα της έρευνά του δημοσιεύονται στις σκανδιναβικές χώρες, το 1973, στο βιβλίο του «Aggression in the Schools: Bullies and Whipping Boys», ενώ πέντε χρόνια αργότερα φτάνουν και στις ΗΠΑ.

Μέσα στις πρωτόγνωρες εξελίξεις, το 1983, η αυτοκτονία τριών  αγοριών  στη  Βόρεια  Νορβηγία,  ως  συνέπεια  επιθετικής συμπεριφοράς από συνομηλίκους, έρχεται να συνταράξει το Υπουργείο Παιδείας της χώρας, το οποίο αποφασίζει να ξεκινήσει εθνική εκστρατεία κατά του εκφοβισμού στα σχολεία. Έτσι, ο Νορβηγός ψυχολόγος διεξάγει την πρώτη μελέτη για ένα συστηματικό πρόγραμμα αντιμετώπισης του bullying, το οποίο πρόκειται να γίνει γνωστό ως Olweus Bullying Prevention Program (OBPP – Πρόγραμμα Πρόληψης Εκφοβισμού κατά Olweus). H εφαρμογή του ξεκινά απ’ τα δημοτικά και γυμνάσια της Νορβηγίας, η επιτυχία του, όμως, συνηγορεί στην ταχύτατη εξάπλωσή του στην Αμερική και σε άλλες χώρες του κόσμου, όπως η Ισλανδία, η Σουηδία, η Λιθουανία, ενώ πιο πρόσφατα δοκιμάζεται στο Μεξικό, τη Βραζιλία και τη Γερμανία.

Μέχρι την ημερομηνία του θανάτου του (20 Σεπτεμβρίου 2020) ο Olweus Dan δεν σταματά την έρευνα γύρω από τον σχολικό εκφοβισμό. Τα βιβλία του μεταφράζονται σε δεκάδες γλώσσες, ενώ με τη βοήθεια πολύτιμων συναδέλφων, όπως της Limber Susan από το Πανεπιστήμιο του Clemson, καταφέρνει να μεταδώσει το ηχηρό μήνυμά του ανά τον κόσμο. Θεωρείται, δικαίως, ως πρωτοπόρος και ιδρυτής της μελέτης του bullying και κορυφαίος εμπειρογνώμονας σ’ αυτόν τον τομέα.

Δεκαετίες πριν, ο εκφοβισμός δεν οριζόταν καν και σήμερα φτάνουμε να κάνουμε  λόγο  για  διάπραξή  του  μέσω διαδικτύου (cyber-bullying). Η τεχνολογία προχωράει, οι ρυθμοί ζωής αλλάζουν και μαζί μ’ εκείνους το bullying παίρνει αλλιώτικες μορφές. Τι μένει ίδιο; Η παραβίαση των δικαιωμάτων του παιδιού στην ασφάλεια, την αξιοπρέπεια και την ελευθερία και οι οδυνηρές συνέπειες σε σωματικό και συναισθηματικό επίπεδο. Θα μείνουμε με χέρια σταυρωμένα;

Βιβλιογραφία:

  • A Brief History of the Olweus Bullying Prevention Program . Retrieved from http://www.violencepreventionworks.org
  • Allanson, P. B., Lester, R. R., & Notar, C. E. (2015). A history of bullying. International Journal of Education and Social Science, 2(12), 31-36
  • Olweus D. (1994) Bullying at School. In: Huesmann L.R. (eds) Aggressive Behavior. The Plenum Series in Social/Clinical Psychology. Springer, Boston, MA.