Σχολείο μετά την καραντίνα: συνεχίζουμε απ’ όπου σταματήσαμε;

Share Post

Share on facebook
Share on linkedin
Share on twitter
Share on email

Ύστερα από ένα πολύμηνο διάστημα απουσίας, τα μέλη της σχολικής κοινότητας επανήλθαν στη βάση τους προσπαθώντας να πιάσουν το νήμα απ’ όπου το άφησαν. Κατά πόσον, όμως, είναι εφικτό ένα τέτοιο εγχείρημα; Επέστρεψαν οι μαθητές ίδιοι με πριν; Είναι έτοιμοι για τη συνέχεια;

Από τα μέσα Σεπτεμβρίου, το άνοιγμα των σχολείων αποτελεί πραγματικότητα και για τη χώρα μας. Μετά από μια μακρά και ψυχοφθόρα περίοδο απομόνωσης, η καθημερινότητα άρχισε σταδιακά να αλλάζει μορφή και να επανέρχεται στους τυπικούς ρυθμούς της, έστω και με περιορισμούς. Παρότι η επιστροφή στα σχολεία γέννησε συναισθήματα ικανοποίησης κι ελπίδας, καθώς σηματοδότησε την πολυπόθητη «επιστροφή στην κανονικότητα», απαιτεί ταυτόχρονα την εκ νέου προσαρμογή του συνόλου της σχολικής κοινότητας σε μια σειρά πολυεπίπεδων αλλαγών.

Μπορεί να μην έχουν διεξαχθεί ακόμη αρκετές εμπειρικές έρευνες σχετικά με τις επιπτώσεις της πανδημίας στη ζωή των μαθητών, ωστόσο τα υπάρχοντα αποτελέσματα, καθώς και τα δεδομένων προηγούμενων κοινωνικών κρίσεων δείχνουν πώς ο εγκλεισμός και η μακρά περίοδος απομόνωσης έχουν αρνητική επίδραση στην ψυχοκοινωνική υγεία των παιδιών και των εφήβων. Πράγματι, η καραντίνα σηματοδότησε εξαρχής την αλλαγή της ρουτίνας μικρών και μεγάλων. Η πλειοψηφία των γονέων αναγκάστηκε να εργάζεται από το σπίτι, ενώ πέραν του κλεισίματος των σχολείων, απαγορεύθηκαν κι οι υπόλοιπες εξωσχολικές δραστηριότητες των παιδιών. Το σταθερό και γνωστό πρόγραμμα, που προσφέρει αίσθημα ασφάλειας και σιγουριάς και διευκολύνει την θέσπιση ορίων, έδωσε απότομα τη θέση του σε μια αδόμητη καθημερινότητα, η οποία συνοδεύεται από ασάφεια και σύγχυση. Έρευνες που εξέτασαν τις απόψεις των γονέων σχετικά με τις αλλαγές που παρατήρησαν στη συμπεριφορά των παιδιών τους κατά τη διάρκεια της καραντίνας αναφέρουν διαφοροποιήσεις στο πρόγραμμα του ύπνου – ειδικά στους εφήβους, στις διατροφικές συνήθειες και στη σωματική δραστηριότητα. Τα παιδιά εκδήλωναν συχνά συναισθήματα άγχους, φόβου, δυσθυμίας, ανασφάλειας και θυμού και έτειναν να είναι περισσότερο νευρικά, ευερέθιστα και εκρηκτικά απέναντι στους συγγενείς τους απ’  ότι συνήθως.

Εν συνεχεία, η εντολή για κλείσιμο των σχολικών δομών έδωσε τη θέση της στην διενέργεια εξ αποστάσεως εκπαίδευσης. Το εγχείρημα αυτό συνοδεύτηκε από ακαδημαϊκές ανησυχίες, μειωμένο κίνητρο για μάθηση και δυσκολία συγκέντρωσης εκ μέρους των μαθητών, κυρίως όμως, άλλαξε την κοινωνική δομή της λειτουργίας σχολείου, το οποίο δεν αποτελεί μόνο χώρο εκμάθησης ακαδημαϊκών γνώσεων, αλλά και κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Μέσω της φυσικής παρουσίας, δίνεται η δυνατότητα στους μαθητές να αναπτυχθούν κοινωνικά και συναισθηματικά, να επικοινωνήσουν αποτελεσματικά με τους καθηγητές και τους συνομηλίκους τους, καθώς και να δημιουργήσουν σχέσεις φιλίας με τους συμμαθητές τους. Μάλιστα, οι εκδηλώσεις και οι δραστηριότητες που λαμβάνουν χώρα εντός του σχολείου αυξάνουν τις ευκαιρίες κοινωνικοποίησης των παιδιών.

Η συνθήκη της πανδημίας ανέτρεψε τα παραπάνω δεδομένα. Αρκετοί μαθητές δεν είχαν πρόσβαση σε ηλεκτρονικά μέσα, με αποτέλεσμα να μείνουν πίσω τόσο στο κομμάτι των γνώσεων, όσο και της επικοινωνίας με τους συνομηλίκους τους. Ακόμη όμως κι όσοι είχαν, ανέφεραν σε μεγάλο βαθμό συναισθήματα μοναξιάς, πλήξης και μειωμένης αλληλεπίδρασης με τα μέλη της σχολικής κοινότητας. Δυστυχώς, σε μια περίοδο συνεχών πιέσεων που τα παιδιά κι οι έφηβοι είχαν ανάγκη από πηγές συναισθηματικής βοήθειας, οι συνθήκες της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης οδηγούσαν στην περαιτέρω έλλειψη πόρων κοινωνικής υποστήριξης.  Προφανώς, για τα παιδιά που είχαν προυπάρχουσες δυσκολίες στην επικοινωνία και την κοινωνική αλληλεπίδραση, η καραντίνα αποτέλεσε πρόσφορο έδαφος για πιθανό υποτροπιασμό. Πλέον, υπήρχε πραγματικός λόγος ώστε αυτοί οι μαθητές να παραμείνουν στο σπίτι κι έτσι, δεν είχαν την δυνατότητα να εξασκήσουν τις κοινωνικές και διαπροσωπικές τους δεξιότητες (συνεργασία, ενσυναίσθηση, κανόνες αλληλεπίδρασης, έκφραση και έλεγχος συναισθημάτων κλπ).

Το θετικό είναι πώς οι περισσότεροι μαθητές, πάντα με την συναισθηματική υποστήριξη και καθοδήγηση των σημαντικών άλλων (γονέων, δασκάλων, συνομήλικων κλπ.) καταφέρνουν να ανταπεξέλθουν παρά τα δύσκολα βιώματα και να επανέρθουν στον προηγούμενο ρυθμό ζωής τους, ωστόσο, ορισμένοι δυσκολέυονται στη διαδικασία μετάβασης, καθώς οι κρίσεις επηρεάζουν με διαφορετικό τρόπο την ψυχοσυναισθηματική κατάσταση κάθε ατόμου. Με την επιστροφή στο σχολείο,  κάποια παιδιά μικρότερης ηλικίας παιδιά  εκδήλωσαν εντονότερο άγχος αποχωρισμού, καθώς για αυτά η παραμονή στο σπίτι με τους γονείς αποτελούσε ιδανική συνθήκη. Παράλληλα, κάποια παρουσίασαν  παλινδρομήσεις σε προηγούμενα αναπτυξιακά στάδια και λειτουργίες αυτονόμησης (π.χ. νυχτερινή ενούρηση, φοβίες, αλλαγές στη λήψη τροφής κλπ.) ή φόβο και συστολή για κοινωνική αλληλεπίδραση. Ακόμη και κάποιοι μεγαλύτεροι ηλικιακά μαθητές εκδήλωσαν  συναισθήματα απόσυρσης (αδιαφορία για κοινωνική συναναστροφή ή δραστηριότητες που τους προκαλούσαν ευχαρίστηση στο παρελθόν) ή και άρνησης τήρησης των υποχρεώσεών τους (να πάνε σχολείο, να διαβάσουν).

Οι γονείς καλό είναι να επιστήσουν την προσοχή τους και στις σχέσεις του παιδιού με τους συνομηλίκους του. Περιστατικά διαδικτυακού εκφοβισμού ή λοιπών ανάρμοστων συμπεριφορών που έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια του εγκλεισμού μπορεί να μην είχαν γίνει αντιληπτά και να επιστρέψουν με την επάνοδο των μαθητών. Επιπλέον, τα συναισθήματα  ανασφάλειας, σύγχυσης και συναισθηματικής φόρτισης, που όπως είδαμε καλλιέργησε η καραντίνα, μπορεί εν δυνάμει να οδηγήσουν σε συμπεριφορές εκφοβισμού προς τα πιο εσωστρεφή κι απομονωμένα παιδιά. Άλλωστε, οι μαθητές που είχαν ροπή προς την ακατάλληλη συναναστροφή δεν μπόρεσαν να εξασκηθούν στην απόκτηση εναλλακτικών και αποτελεσματικότερων κοινωνικών εργαλείων λόγω της παρατεταμένης παραμονής στο σπίτι.

Σε κάθε περίπτωση, οι γονείς καλό είναι να παραμείνουν ψύχραιμοι και να δώσουν στα παιδιά τους τον απαιτούμενο χρόνο για προσαρμογή. Ας μην ξεχνάμε πώς οι απανωτές αλλαγές ασκούν μεγάλη πίεση στην αντοχή των παιδιών, οπότε η επιστροφή στη ρουτίνα πρέπει να γίνει με σταθερό αλλά όχι άκαμπτο τρόπο. Η επικοινωνία με το σχολείο, η διαθεσιμότητα των οικογενειακών μελών για συζήτηση κι έκφραση των συναισθημάτων, καθώς και η επαφή με κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας, εφόσον κριθεί απαραίτητη, αποτελούν πρακτικές που θα βοηθήσουν κάθε παιδί να ανακάμψει και να ανακαλύψει νέες δυνατότητες του εαυτού του. Άλλωστε, κάθε κρίση έχει πάντα και τη θετική της πλευρά!

Μπάλλου Βασιλική, Ψυχολόγος MSc

Βιβλιογραφικές πηγές:

  • Ανδρικοπούλου, Ε. (2020). Μετά την καραντίνα: Οδηγός επιβίωσης για παιδιά, εφήβους και γονείς. Ανακτήθηκε από: https://www.talcmag.gr/hot/epistrofi-kanonikotita-paidia-efivoi/
  • Clemens, V., Deschamps, P., Feg,ert, J. M., Anagnostopoulos, D., Bailey, S., Doyle, M., … & Visnapuu-Bernadt, P. (2020). Potential effects of “social” distancing measures and school lockdown on child and adolescent mental health. European Child & Adolescent Psychiatry, 29, 739-742. doi: 10.1007/s00787-020-01549-w
  • Zhuo, L., Wu, Q., Le, H., Li, H., Zheng, L., Ma, G., & Tao, H. (2021). COVID-19-Related Intolerance of Uncertainty and Mental Health among Back-To-School Students in Wuhan: The Moderation Effect of Social Support. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(3), 981.
  • Lessard, L. M., & Puhl, R. M. (2021). Adolescent Academic Worries Amid COVID-19 and Perspectives on Pandemic – Related Changes in Teacher and Peer Relations. School Psychology, 36(5), 285-292. doi: 10.1037/spq0000443
  • Orgilés, M., Morales, A., Delvecchio, E., Mazzeschi, C., & Espada, J. P. (2020). Immediate psychological effects of the COVID-19 quarantine in youth from Italy and Spain. Frontiers in psychology, 11, 2986.
  • Σενετάκη, Μ. (2020). Η ψυχολογία των παιδιών στην εποχή του COVID- 19: Η ομαλή προσαρμογή σε μία νέα κανονικότητα. Ανακτήθηκε από https:// www.interamerican.gr /blog/details?id=i-psyxologia-twn-paidiwn-sthn-epoxh-tou-covid-19-i-omalh-prosarmogh-se-mia-nea-kanonikothta
  • Χατζηχρήστου, X., Υφαντή, Θ., Λαμπροπούλου, Κ., Λιανός, Π., Γεωργουλέας, Γ., Μίχου, Σ., Φραγκιαδάκη, Δ., Αθανασιάδου, Δ. (2020). Συζητώντας και στηρίζοντας τα παιδιά και τους εφήβους για τον Covid-19: Χρήσιμες επισημάνσεις για γονείς. Αθήνα: Εργαστήριο Σχολικής Ψυχολογίας, Τμήμα Ψυχολογίας, ΕΚΠΑ.