Συμπεριφορές βίας & σχολικός εκφοβισμός – Πρόληψη, προστατευτικοί παράγοντες και ο ρόλος της οικογένειας, του σχολείου και των συνομηλίκων

 

Γράφει η Ρέα Δουμανά, MSc Κλινικής Ψυχολογίας - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας - Ψυχοθεραπεύτρια 

Το πλαίσιο πρόληψης  των συμπεριφορών εκφοβισμού βασίζεται στην ανίχνευση των παραγόντων κινδύνου και στην αναγκαιότητα των προστατευτικών παραγόντων.

Η θωράκιση του ατόμου από μικρή ηλικία με ανεπτυγμένη συναισθηματική νοημοσύνη και ενσυναίσθηση αποτελεί προστατευτικό παράγοντα για την ελάττωση των συμπεριφορών βίας. Η Συναισθηματική νοημοσύνη είναι η ικανότητα ενός ατόμου να αναγνωρίζει  τα δικά του συναισθήματα αλλά και των άλλων. Ένα μεγάλο κομμάτι της συναισθηματικής νοημοσύνης αποτελεί η ενσυναίσθηση. Η ενσυναίσθηση ορίζει εκείνα τα χαρακτηριστικά που πλαισιώνουν την κατανόηση των συναισθημάτων του άλλου ατόμου,  την αποδοχή της διαφορετικότητας, την εξυπηρέτηση και καθοδήγηση των αδυνάτων, αντιλήψεις χωρίς προκατάληψη.

Ευρωπαϊκά προγράμμα όπως το ENABLE-ΕΝΔΥΝΑΜΩΝΩ (http://enable.eun.org), βασίζουν τις πρακτικές αντιμετώπισης του εκφοβισμού στο πρόγραμμα κοινωνικο συναισθηματικής μάθησης (ΚΜΣ). Επομένως όσο περισσότερο ένα άτομο αντιλαμβάνεται τα δικά του συναισθήματα, αλλά και των γύρω του, τόσο περισσότερο θα μπορεί να βοηθήσει τον εαυτό του και όχι μόνο να ανταπεξέλθει στις δυσκολίες που συναντά.

Η οικογένεια επίσης ως πρώτο σχολείο, θα δώσει τις απαιτούμενες βάσεις στο παιδί για μία ορθή σωματική και ψυχοκοινωνική ανάπτυξη. Όταν οι σχέσεις μεταξύ των μελών της οικογένειας βασίζονται στην φροντίδα, στην υποστήριξη, στην αγάπη και γενικότερα στην εκμάθηση συμπεριφορών ορθής διεκδίκησης, τότε μειώνονται οι πιθανότητες για την ανάπτυξη συμπεριφορών βίας στο παιδί.

Όσον αφορά το περιβάλλον του σχολείου, όσο περισσότερο υποστηρικτικό είναι στην διαχείριση συμπεριφορών βίας, τόσο περισσότερο καλλιεργούν στα παιδιά το αίσθημα της κατανόησης, της οριοθέτησης και της αποδοχής. Οι σχέσεις μεταξύ των συνομηλίκων όσο περισσότερο διακατέχονται από αλληλοϋποστήριξη και κατανόηση, καθώς και αποδοχή της διαφορετικότητας, τόσο περισσότερο τα παιδιά θα κατανοούν το αίσθημα της φιλίας. Οι ενδυνάμωση των φιλικών σχέσεων αποτελεί προστατευτικό παράγοντα έναντι των συμπεριφορών εκφοβισμού (Schmidt & Backwell, 2007). Οι σχέσεις μεταξύ των συνομηλίκων οι οποίες είναι δυσλειτουργικές και το αίσθημα της φιλίας δεν καλλιεργείται, αποτελούν τη βάση των συμπεριφορών εκφοβισμού (Spriggs et. al. , 2007). Όσο επιδοκιμάζονται οι συμπεριφορές βίας μεταξύ των συνομηλίκων, τόσο αυτές οι συμπεριφορές υιοθετούνται ως συμπεριφορές αντιμετώπισης δυσκολιών (Duffy & Nesdale, 2010).

Συμβουλές για γονείς:

Ως γονείς παρατηρώντας το παιδί σας, και αφού αναγνωρίσετε κάποια σημάδια συμπεριφορών εκφοβισμού, θα μπορούσατε να  το βοηθήσετε με τους ακόλουθους τρόπους:

  • Προσπαθώντας να αρχίσετε έναν διάλογο σχετικά με πώς ήταν η μέρα του (κάνοντας ανοιχτές ερωτήσεις και όχι μένοντας σε μονολεκτικές απαντήσεις του παιδιού).
  • Να μάθετε περισσότερες πληροφορίες για τους φίλους τους, καθώς και να μάθουν για το παιχνίδι τους, πώς περνάνε στο διάλειμμα, στην τάξη, με ποιους συνομηλίκους κάνει περισσότερη παρέα.
  • Να «ξεκλειδώσετε» το παιδί σας θέτοντας ερωτήσεις του τύπου: “Εάν είχες τη δύναμη να αλλάξεις κάτι στη ζωή σου, στο σχολείο σου, ποιο θα ήταν αυτό;”
  • Προβάλλοντας εκπαιδευτικές εκπομπές σχετικά με τον εκφοβισμό και να συζητήσετε με το παιδί σας το περιεχόμενο. Με τον τρόπο αυτό θα μπορέσετε να καταλάβετε από τις αντιδράσεις του πώς βιώνει μία κατάσταση.
  • Διατηρήστε την ψυχραιμία σας σε περίπτωση αποκάλυψης ενός περιστατικού εκφοβισμού-καθησυχάστε το και φροντίστε να καλλιεργήσετε το αίσθημα της ασφάλειας. Συζητήστε με το παιδί σας μαζί τους τρόπους που θα αντιμετωπισθεί η δυσάρεστη κατάσταση. Μην το κάνετε να αισθανθεί περισσότερο άσχημα πράττοντας αυτόβουλα.
  • Μην ενθαρρύνετε το παιδί να ανταποκριθεί με βία… Η βία φέρνει βία και επιδεινώνει την ήδη υπάρχουσα κατάσταση.
  • Ενθαρρύνετε το να δημιουργήσει νέες φιλίες εντός και εκτός σχολείου.
  • Συμβουλέψτε το να διεκδικήσει με σωστό τρόπο την θέση του αντιμετωπίζοντας με δυναμικό τρόπο τον δράστη (είτε μη δίνοντας σημασία στα σχόλια, είτε απατώντας με αυστηρό τρόπο στον δράστη να σταματήσει)
  • Να ζητήσει βοήθεια από κάποιον «παρατηρητή» για συμπαράσταση- Η αρχή για την λύση του προβλήματος είναι να έχει κάποιος το θάρρος της γνώμης και να μιλήσει.
  • Να μιλήσει σε κάποιον εκπαιδευτικό που εμπιστεύεται ή ακόμα και στον Διευθυντή του σχολείου, με επίσημη καταγγελία, όταν όλα τα παραπάνω βήματα δεν αποδώσουν.

 

Βοηθήστε το παιδί σας να συμπεριφέρεται με ωραίο τρόπο ακόμα και όταν επικοινωνεί με τους φίλους του διαδικτυακά. Δείξτε του πώς να χρησιμοποιεί το διαδίκτυο με ασφάλεια:

  • Ενδιαφερθείτε για τις ιστοσελίδες και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που χρησιμοποιεί, καθώς και τον τρόπο που τα διαχειρίζεται.
  • Ενημερώστε το και για δικαιώματά του στο διαδίκτυο.
  • Προστατέψτε το λέγοντάς του τους κινδύνους που ενέχει η συνομιλία με αγνώστους στο διαδίκτυο.
  • Επισημάνετε ότι η καλή συμπεριφορά δεν αφορά μόνο τον φυσικό, αλλά και τον διαδικτυακό κόσμο.
  • Οριοθετείστε τη χρήση του ανάλογα με το ηλικιακό επίπεδο και προσπαθήστε να ελέγξετε τις ρυθμίσεις προσωπικού απορρήτου.
  • Σε περίπτωση που δεχθεί οποιοδήποτε προσβλητικό μήνυμα, να σας το αναφέρει και να μην απαντήσει με τον οποιοδήποτε τρόπο. Παροτρύνετέ το να μπλοκάρει τους χρήστες που τον παρενοχλούν.

 

Ενδυναμώστε το παιδί σας συναισθηματικά, καλλιεργώντας τα αισθήματα της μοναδικότητας και την αυτό-αποδοχής τονίζοντας την αξία της διαφορετικότητας σε όλα τα επίπεδα. Καλλιεργείστε την ασφάλεια  και παροτρύνετέ το να διεκδικεί με σωστό τρόπο.

Τips για εκπαιδευτικούς:

  • Ακούστε με προσοχή τα παιδιά που παραπονιούνται ότι δέχονται βίαιες συμπεριφορές από συνομηλίκους τους. Κάνετε τη δική σας έρευνα και συζητήστε το με τους συνεργάτες σας.
  • Δημιουργείστε ομάδες εργασίας μέσα στην τάξη και ενισχύστε το κλίμα συνεργασίας και αλληλεγγύης μεταξύ των παιδιών.
  • Δημιουργήστε σχέσεις εμπιστοσύνης στο σχολικό πλαίσιο.
  • Προσπαθείστε να μην εκλογικεύετε τη φύση των παιδιών για καυγάδες, όταν παρατηρείτε ότι κάποιο θέμα έχει πάρει μεγάλες διαστάσεις.
  • Ερευνήστε τα κίνητρα των παιδιών για βίαιες συμπεριφορές.
  • Δημιουργείστε ομάδες ενημέρωσης σχετικές με την ανίχνευση και αντιμετώπιση του εκφοβισμού.
  • Συνεργαστείτε με τους γονείς και τα παιδιά και δημιουργήστε ένα κλίμα ασφάλειας.
  • Οι τιμωρητικές πρακτικές δεν ενδυναμώνουν ένα κλίμα καλλιέργειας της ενσυναίσθησης… αντίθετα θα μπορούσαν να επιδεινώσουν μία ήδη άσχημη κατάσταση.
  • Εκπαίδευση σχετικά με την  διακύρηξη των δικαιωμάτων του παιδιού (Ο.Η.Ε. ,1989)

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Η Ρέα Δουμανά είναι κλινική ψυχολόγος (MSc ), σύμβουλος ψυχικής υγείας και ψυχοθεραπεύτρια.